Sukob u Banjskoj
U zoru 24. septembra 2023. godine došlo je do najozbiljnijeg oružanog incidenta na Kosovu tokom poslednjih godina. Nedaleko od sela i manastira Banjska koji se nalaze na severu Kosova, oko 20 km od Mitrovice, došlo je do pucnjave između grupe naoružanih Srba i kosovske policije u kojoj je poginuo jedan policajac i najmanje troje naoružanih napadača, dok je nepoznat broj lica (uglavnom na srpskoj strani) teže povređeno. Iako su pojedini detalji sukoba do danas ostali nedovoljno razjašnjeni, osnovne činjenice bi se mogle rekonstruisati na sledeći način.
Grupa od nekoliko desetina organizavanih i naoružanih Srba, pod vodjstvom poznatog aktiviste i „kontraverznog biznismena“ Milana Radoičića, nalazila se u nekoj vrsti noćne „logističke“ operacije prebacivanja i raspoređivanja oružja (uključujući i teže naoružanje, poput minobacača, raketnih bacača „zolja“, automatskih puški, eksploziva i dr) kada su se sukobili sa izviđačkom policijskom patrolom. Tom prilikom je došlo do pucnjave i eksplozije, čime je poginuo jedan i ranjena su dva kosovska policajca. Srpska grupa se vrlo brzo našla u sukobu sa nadmoćnijim snagama od nekoliko stotina policajaca – pripadnika kosovskih interventnih snaga. Tokom puškaranja, su se članovi srpske grupe (od snajpera je tada poginulo nekoliko članova srpske grupe), povukli unutar zidina manastira Banjska koji se nalazi u neposrednoj blizini, probivši (prema objavi predstavnika raško-prizrenske eparhije) manastirska vrata. Nakon duže pucnjave većina pripadnika grupe (uključujući i ranjenike) se na nepoznat način (oko 19h) povukla prema centralnoj Srbiji. Dva člana grupe u međuvremenu su bila uhapšena od strane kosovske policije.
Vučić osudio pogibiju policajaca
Prištinske vlasti su već od početka sukoba vrlo brzo reagovale, navodeći da se radi o „terorističkom napadu“ od strane „srpskih kriminalnih bandi“ iza kojih stoji zvanična Srbija. Srpske vlasti su bile mnogo sporije sa prvim reakcijama i komentarima. Predsednik Srbije Aleksandar Vučić se oglasio tek uveče, skoro 12 sati nakon obaveštenja o sukobu, negirajući da država Srbija ima ulogu u ovom incidentu niti da je on lično znao nešto o tome. Osudivši pogibiju policajca, Vučić je objasnio je da se radi o „samoorganizovanju“ lokalnih Srba ugroženih terorom kosovske policije, što je već ranije najavljivao kao mogućnost. Obećao je da će srpske vlasti sprovesti istragu, a da će počinioci odgovarati. Srpska vlada je objavila i dan žalosti „zbog tragičnih događaja“, što je osuđeno od pojedinih stranih posmatrača kao vid podrške nasilnim akcijama Srba na Kosovu.
Pet dana kasnije, Milan Radoičić, koji je i potpredsednik stranke „Srpske liste“ na Kosovu (u suštini filijale Vučićevog SNS), obratio se javnosti priznajući da je on organizovao akciju kako bi se „suprostavio Kurtijevom teroru i ilegalnoj okupaciji severa Kosova“. Preuzeo je svu odgovornost na sebe ističući da srpske vlasti nisu bile obaveštene o njegovom delovanju. Oružje je navodno nabavio preko Bosne. Radoičić je priveden i saslušan u policiji, ali je pušten da se brani sa slobode za optužbu da se bavio „nedozvoljenom proizvodnjom, držanjm i prometom vatrenog oružja i eksplozivnih materija te ugrožavanjem opšte sigurnosti“.
Milan Radoičić – lik i delo „kontraverznog biznismena“
Radoičić je Srbin rođen u Peći (Kosovo), zvanično nastanjen u Severnoj Mitrovici, iako je tokom poslednjih godina češće viđan u centralnoj Srbiji. Osoba skromnog obrazovanja ali ‘jakih mišica’, Radoičić se pokazao kao pogodan Vučićev saradnik za vaniinstitucionalno „disciplinovanje“ severnokosovskih Srba, posebno nakon zaključenja tzv. Briselskog sporazuma“ 2013. godine kada se pojavila potreba da Srbi sa severa Kosova prihvate nametnutu integraciju u političke, lokalne, pravosudne i policijske institucije Republike Kosovo.
Radoičić je spominjan još 2003. godine kao pripadnik kriminalnog miljea kosovskih Srba. Bio je saradnik Zvonka Veselinovića – još jednog od „kontraverznih biznismena“ među Srbima sa Kosova, koji su dobro iskoristili bespravno stanje „ničije zemlje“ na severu Kosova tokom poslednjih decenija, obogativši se u raznim manje ili više legalnim poslovima, poput šverca goriva i isporuka neoporezovane robe. Radoičić je imao dobre kontakte i sa kriminalnim gupama kosovskim Albanaca, jer govori albanski.
Radoićićev ulazak u politiku
Radoičić je bio hapšen 2009. godine od strane srpske policije, pod optužbom da je učestvovao u otmici jednog makedonskog poslovnog čoveka, ali je kasnije oslobođen od optužbe. Istakao se uz Veselinovića tokom protesta i organizovanja barikada koje su Srbi podigli 2011. godine kao vid otpora kosovskoj nezavisnosti. Nakon formiranja tzv. „Srpske liste“ uoči izbora na Kosovu 2014. godine, Radoičić se pokazao kao „ključni faktor“, čovek koji je postavljao i smenjivao kadrove. Pročuo se kao izrazito gruba osoba čak i prema saradnicima, uključujući i funkcionere Srpske liste. Nakon ubistva poznatog srpskog opozicionara iz Mitrovice, Olivera Ivanovića (januar 2018), kosovske vlasti su osumnjičile Radoičića za organizovanje ovog ubiistva, ali je on uspeo da izbegne hapšenje. Predsednik Vučić se aktivno uključio u kampanju odbrane Radoičića koji je u junu 2018. godine imenovan za potpredsednika Srpske liste. U to vreme je opisivan kao čovek koji se na severu Kosova „pita za sve“.
Radoičić na listi sankcija od SAD
Tokom poslednjih godina, Radoičić se vidno obogatio, o čemu svedoče i slike njegove vile na jezeru Gazivode, koje su objavile kosovske vlasti, kao i činjenica da je vlasnik jednog od najluksuznijih hotela na Kopaoniku. Decembra 2021. godine Radoičić zajedno sa braćom Veselinović dospeva na listu sankcija SAD, zbog učešća u organizovanom kriminalu i korupciji velikih razmera. Pod sankcije su stavljene i Radoičićeve firme, Rad 028, Inkop, Novi Pazar i druge. Ovo nije do sada uticalo na njegovu saradnju sa Vučićem. Navodno su njihovi odnosi zahladili nakon Vučićevog naređenja decembra 2022. godine da Srbi rasformiraju barikade koje su držali.
Okolnosti koje su dovele do najnovije eskalacije – blokada pregovora u dijalogu i neuspeh medijacije EU
Inicident u Banjskoj dolazi kao poslednja etapa u već dužem neuspešnom procesu medijacije Evropske unije, potpomognute sa SAD, da dve strane prekinu sa serijom kriznih situacija i diplomatskih sukobljavanja na regionalnom i međunarodnom planu, odnosno da suštinski prihvate tzv. francusko-nemački (nazvan i „evropski“) plan o normalizaciji odnosa između dve strane.
Koreni najnovijih teškoća sežu još deset godina unazad, tj. do pitanja pune primene tzv. „prvog (briselskog) sporazuma o normalizaciji“ odnosa Srbije i Kosova, potpisanog u aprilu 2013. godine pod medijaciojom EU. Plan se u prvom redu odnosio na integraciju u kosovski ustavni sistem četiri opštine na severu Kosovu (Severna Mitrovica, Zvečani, Leposavić i Zubin Potok) koje imaju srpsku većinu i koje su sve do 2013 godine, delimično funkcionisale u okviru srpskog opštinskog, policijskog i pravosudnog sistema. Prema tom planu, Srbija je prihvatila integraciju pomenutih opština u sistem lokalne uprave, policijske organizacije i pravosuđa, da bi zauzvrat bila stvorena Zajednica (asocijacija) srpskih opština – ZSO (uz pomenute četiri, još i šest lokalnih zajednica sa srpskom većinom na južnom delu Kosova). Zajednica bi imala određene nadležnosti, kao i veze sa Srbijom, posebno u pitanjima organizacije (i finasiranja) zdravstva i obrazovanja, uz nadležnosti oko ekonomskog razvoja i urbanog i ruralnog planiranja i dr.
Iako su pregovori Beograda i Prištine uz posredovanje EU nastavljeni i narednih godina (dogovori oko energetike, telekomunikacija i dr) sve do danas nije došlo do primene dogovora oko ZSO. U međuvremenu neuspešni su bili i drugi pokušaji realizacije sporazuma na drugim osnovama izvan okvira medijacije EU. Tako su 2018. godine Vučić i tadašnji kosovski predsednik Tači pregovarali o „korekciji granica“ (odnosno podeli Kosova) što nije dovelo do ozbiljnijeg rezultata. Ni direktnije separatno uključivanje administracije SAD u vreme predsednika Donalda Trampa, i pored potpisivanja tzv. „Vašingtonskog sporazuma“ (septembar 2020) za dve strane, nije imalo dugoročniji efekt.
Dolazak Kurtija na vlast je uticalo na rigidniji odnos Kosova prema srpskim pitanjima
Neuspeh u normalizaciji odnosa dve strane postao je posebno vidljiv nakon izbora Albina Kurtija za premijera Kosova (mart 2021). Kurti je još od vremena dok je bio vođa opozicije bio jedan od glavnih protivnika Briselskog sporazuma iz 2013. godine. On je, postavši premijer, kao glavni cilj svoje politike prema Srbiji proglasio pitanje „uzajamnog priznanja“ dve strane, odbacujući takođe mogućnost formiranja ZSO kao neustavnog rešenja zasnovanog na etničkoj podeli građana. Kao izraziti nacionalista koji zagovara ujedinjenje Kosova i Albanije, Kurti nikada nije ulivao poverenje srpskom stanovništvu.
Rigidan odnos prema srpskim zahtevima Kurti je pokazao odbacivši u dva navrata zahteve da se u srpskim sredinama na Kosovu organizuje glasanje za izbore/referendum koji se održavaju u Srbiji (što je ranije bila redovna praksa). Osim toga, u nekoliko navrata tokom 2021. i 2022. godine dolazilo je do tenzija povezanih sa pitanjem korišćenja ličnih karata i automobilskih tablica Srbije od strane Srba koji žive na severu Kosova. Ove krize su privremeno prevaziđene posredovanjem EU i SAD, ali u novembru 2022. godine one su dovele do nove faze eskalacije. Naime, smena šefa policije (Srbina) zaduženog za sever Kosova od strane vlade u Prištini bila je inicijalni okidač za masovne reakcije Srba zaposlenih u kosovskoj administraciji na osnovu Briselskog sporazuma. Nezadovoljni opštim tretmanom od strane vlasti, čestim hapšenjima Srba na severu Kosova, kao i izgradnjom baza kosovskih specijalnih snaga na severu Kosova, svi Srbi zaposleni u policiji, pravosuđu, kao i u kosovskoj upravi, uključujući i ministre u vladi Kosova podneli su ostavku, odnosno napustili su službu (novembar 2022). Tokom decembra srpski protestanti su podigli barikade na putevima, što je dodatno podiglo tenzije. Ove barikade su oklonjene krajem decembra 2022. godine nakon direktne intervencije predsjednika Srbije Aleksandra Vučića koji je zadržao uticaj kod glavnih organizatora ovih dešavanja (M. Radojčič i predstavnici stranke „Srpska lista“).
Ohridski sporazum i pitanje njegove primene
Paralelno sa krizama na terenu, EU je pokrenula novu inicijativu (tzv. „francusko nemački plan“) za suštinsku i dugoročniju političku normalizaciju odnosa Beograda i Prištine, zasnovanu na uzoru nekadašnjeg plana između dve Nemačke. U februaru 2023. godine, nakon dugotrajnih pregovora visoki predstavnik EU za spoljnu politiku Borelj je objavio da su dve strane zaključile da „nema potrebe za dalje pregovore“ o tekstu plana, pa je on objavljen od strane EU, kao usvojen 27.2.2023. „Sporazum o putu ka normalizaciji odnosa između Kosova i Srbije.“ Ima 11 članova i predviđa poštovanje odnosa dve strane na osnovu Povelje UN, razvoj dobrosusedskih odnosa, uzajamno priznanje dokumenata i simbola (poput zastave, grba i dr), kao i neprotivljenje Srbije ulasku Kosova u međunarodne organizacije. S druge strane, Srbija ne bi formalno priznala Kosovo. Predviđa se i odgovarajući nivo samouprave za srpsku zajednicu na Kosovu, kao i zaštita srpskog kulturnog i verskog nasleđa na Kosovu. Dve strane su se ponovo sastale 18.3.2023. kada je usmeno usaglašen (ali nije potpisan) „Ohridski sporazum“ koji sadrži konkretne mere primene prethodnog sporazuma. Međutim, ni sporazum, niti aneks nisu bili potpisani, a svaka strana je nastavila da daje svoja tumačenja o tome šta je prihvatila.
Pitanje primene ranijeg aranžmana ZSO dogovorenog deset godina ranije ostalo je u praksi nerešeno, pošto srpska strana insistira do to bude preduslov za primenu Ohridskog sporazuma. 2023. godina – godina stupnjevanja sukoba
Do nove faze eskalacije doošlo je nakon organizovanja lokalnih izbora (april 2023) u četiri opštine na severu Kosova, koje su Srbi bojkotovali. Stoga je glasalo samo između 2-3% upisanih glasača, a mesta gradonačelnika su zauzeli predstavnici albanskih stranaka. U maju 2023. godine ovi „gradonačelnici“ su ušli u opštinske prostorije uz pomoć kosovske policije koja im je nasilno otvorila put odbacujući silom srpske protestante. Krajem maja, nemiri i nasilje oko opštinskih zgrada doveli su i do povrede 25 pripadnika KFOR-a i oko 50 srpskih protestanata.
Nespremnost vlade A. Kurtija da ograniči nasilno delovanje policije na severu Kosova i njegova nekoooperativnost u odnosu na predstavnike međunarodne zajednice dovela je do primene (juli 2023) nekih negativnih mera EU i SAD (sankcija) prema Kosovu (smanjenje zvaničnih susreta i finansijske mere).
Međutim ni poslednji sastanak Vučića i Kurtija u Briselu 14.9.2023. nije doveo do napretka. Kurti je prema izjavi visokog predstavnika Borelja odbio kompromisne predloge EU, a kriza na terenu je nastavljena. Ipak, incidenti u Banjskoj su znatno promenili opštu sliku.
Posledice događaja u Banjskoj i perspektiva dijaloga
Teško je utvrditi koji je bio osnovni cilj Radoičićeve grupe, imajući u vidu da se čini da je njihova akcija prekinuta u vrlo ranoj fazi. Iako se ostavlja utisak da je došlo do „odmetanja“ svojeglavog Radoičića i njegovih saradnika u odnosu na srpskog predsednika Aleksandra Vučića, poduhvat u Banjskoj, iako neuspeo, kao i količine pronađenog oružja, ukazuju da je Radoičić imao određeno, makar implicitno „razumevanje“, odnosno zatvaranje očiju onih predstavnika službi koji bi trebalo da budu obavešteni o organizovanju i delovanju naoružanih srpskih grupa na Kosovu. Kako je to izjavio sam Vučić, Radoičić je bio njegov blizak saradnik za pitanja na Kosovu, a naklonjenost vlasti prema njemu očigledna je i iz velikog broja poslova koje su na državnim tenderima dobijale njegove firme.
Zbivanja u Banjskoj će bez sumnje imati negativne posledice po srpske pozicije, kako u pregovorima Beograd-Priština, tako i kada je u pitanju stanje na Kosovu. Ona mogu da utiču i na pozicije vlasti u Beogradu koja se u jednom delu javnosti u Srbiji okrivljuje za ove događaje bez obzira da le je znala ili da nije znala za njihovu pripremu, kao i zbog neodlučne i zbunjene reakcije. Najava vanrednih izbora (parlamentarnih i lokalnih) u Srbiji za sredinu decembra ove godine predstavlja način da se, s jedne strane skrene pažnja sa diskusija o „odgovornosti za Banjsku“, a s druge da vlast SNS-a potvrdi uzdrmani legitimitet u uslovima određenjog „krunjenja“ podrške javnosti koje je otpočelo još sa velikim protestima u maju ove godine (nakon dva masovna ubistva u Osnovnoj školi u Beogradu i u Mladenovcu).
Iako je politikom „vrludanja“ koju vodi u odnosima sa zapadom i sa Rusijom i Kinom, kao i gubitkom efektivne kontrole nad delom političkih predstavnika na severu Kosova, Vučić izgubio nešto od svog ugleda „pouzdanog stabilokrate“, za sada je mala verovatnoća da prema režimu u Beogradu budu preduzete negativne mere zapadnih zemalja, osim možda simboličnih. Vučić je i tokom poslednje krize ukazivao da „želi da sačuva mir“, prihvativši i zahteve iz NATO da smanji broj vojnika koji se nalaze u blizini granice sa Kosovom.
Od rasvetljavanja konkretnih okolnosti događaja u Banjskoj biće jasniji i način na koji će EU i SAD reagovati na ove događaje. Iako se javljaju glasovi u SAD i EU koji traže oštriji i drugačiji odnos prema režimu u Beogradu, u kraćem roku ne treba očekvati neke ozbiljnije promene politike. Medijatori iz EU će nastaviti sa pokušajima da ožive dijalog u nekom obliku, dok će EU i SAD zajednički nastaviti sa zahtevima da dve strane primene dogovorene sporazume o normalizaciji.
Događaji su ojačali poziciju A. Kurtija u tekućim pregovorima, posebno kada je u pitanju diskusija o formiranju ZSO i deeskalaciji stanja na severu Kosova. On će pokazivati još manje fleksibilnosti da napravi ustupak srpskoj strani a spoljni pritisak prema njemu biće smanjen. S druge strane, predstojeći izbori u Srbiji i zbivanja u Banjskoj, koje srpska javnost prvenstveno doživljava kao neuspeh Vučićeve kosovske politike, smanjiće i njegovu spremnost za ustupke i pojačati autoritarne tendencije beogradskog režima.
Kurtijeva nefleksibilnost, s jedne strane, kombinovana sa osećajima frustriranosti sa srpske strane i povećane ugroženosti koje su događaji u Banjskoj izazvali kod obe strane, uz nemoć EU i SAD da na dosadašnji način obezbede ozbiljan kompromis u dijalogu, predstavljaju opasan splet okolnosti. Oni ukazuju da ni neka nova i još ozbiljnija kriza i eskalacija nisu isključene.
U celini, možemo zaključiti da „kosovski čvor“, kao jedna od neuralgičnih tačaka u regionu sa velikim potencijalom za destabilizaciju, ostaje nerazrešen.
Autor: FEB