Pojam „srpski svijet“ pojavio se u opticaju u političkim komentarima u Srbiji prije nešto više od pola decenije (2016-2018), prvo u narativima nastalim u nezvaničnim krugovima srpske desnice, da bi kasnije bio preuzet i od strane nekih od predstavnika vlasti. U prvom redu ga je koristio Aleksandar Vulin, blizak saradnik srpskog predsednika Aleksandra Vučića, koji je tokom poslednje decenije bio ministar unutrašnjih poslova i odbrane, a zatim donedavno i šef BIA – srpske državne bezbednosti. „Jedinstvo Srba je nužnost bez koje nas neće biti. Srbi su postali jedinstven politički narod i bolje da se na tu činjenicu naviknu svi koji napadaju Aleksandra Vučića“ izjavio je 2020. godine Aleksandar Vulin. On je u nekoliko navrata govorio da je „zadatak njegove generacije političara“ nastavak borbe za „ujedinjenje svih Srba u jedinstvenu državnu i političku zajednicu“, koja – za razliku od perioda raspada SFRJ u poslednjoj deceniji prošlog veka – mora biti sprovedena mirnim putem.
„Srpski svijet“ kao inspiracija pristigla sa istoka
Pod „srpskim svijetom“ se smatra onaj prostor u okruženju Srbije na kom žive Srbi, u prvom redu na Kosovu (kao delu RS), u BiH, kao i u Crnoj Gori, a u manjoj meri i u Hrvatskoj i Makedoniji. To je i prostor djelovanja Srpske pravoslavne crkve, kao i srpskih kulturnih inistitucija ili ekonomskih i drugih subjekata. „Srpski svijet“ se u prvom redu može da podrazumeva činjenicu da Srbija može da djelimično širi svoj uticaj, odnosno „meku moć“ posredstvom okolnog srpskog stanovništva i koje je prirodno usmjereno i pod uticajem zbivanja koja se odvijaju u Srbiji. Srpski politički predstavnici koji djeluju na prostorima izvan Srbije po prirodi stvari moraju da uzimaju u obzir okrenutost svog biračkog tijela ka Srbiji kao „zemlji matici“.
Stanovništvo Srbije je 6,6 miliona stanovnika (oko 80% ga čine etnički Srbi) i ono čini oko 40% stanovništva Zapadnog Balkana (prostor BiH, Crne Gore, Srbije, Sjeverne Makedonije i Albanije). Procenjuje se da na Zapadnom Balkanu izvan Srbije živi oko 1,5 miliona Srba (najviše u BiH – oko milion, a zatim u Crnoj Gori). Osim toga, kao relativno veća zemlja na Zapadnom Balkanu, Srbija ima uticaja na ekonomska, socijalna, kulturna i u izvjesnoj meri, na politička zbivanja u svom neposrednom susjedstvu. Srpska privreda čini 47% ukupnog BNP ovog regiona.
Inspiracija za korišćenje izraza „srpski svijet“ došla je iz Rusije, u kojoj se tokom Putinove vladavine odomaćio pojam „ruski svijet“ koji predstavlja osnov za legitimisanje ruskih revizionističkih i imperijalističkih ambicija na prostorima bivšeg Sovjetskog Saveza na kojima živi ruska manjina ili koji su pod direktnim uticajem ruske kulture (u prvom redu ruskog jezika).
Iako u zvaničnim dokumentima termin „srpski svet“ nije korišćen, i sam Ustav RS kaže (član 13) da „Republika Srbija razvija i unapređuje odnose Srba koji žive u inostranstvu sa matičnom državom“. U Nacionalnoj strategiji bezbjednosti RS ističe se da je „očuvanje postojanja i zaštita srpskog naroda gde god on živi…uslov je opstanka Republike Srbije, dijaspore i Srba u inostranstvu, te Republike Srpske kao entitete u sastavu Bosne i Hercegovine…“. Srbija i Republika Srpska su u okviru „specijalnih veza“ (koje predviđa i Dejtosnki sporazum) potpisale „Povelju o srpskom kulturnom prostoru“ (2019), dok su Vučić i Dodik u više navrata najavili posebnu „deklaraciju o opstanku srpskog naroda“, koju bi usvojile skupštine dvije strane (što se ipak do danas nije realizovalo).
Za razliku od Putina, koji je još 2007. godine osnovao fondaciju „Ruski svijet“ Aleksandar Vučić, odnosno njegova stranka nisu direktno podržali – iako nisu ni negirali- koncept za koji se otvoreno zalažu Vulin i brojni politički analitičari koji se pojavljuju na državnim medijima ili se smatraju bliskim srpskim vlastima. Posebno često ovaj termin koristi predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik koji povremeno poziva i na ujedinjenje Republike Srpske sa Srbijom, a u okviru ideje o proglašenju „nezavisnosti“ Republike Srpske od ostatka BiH. S druge strane, iako nikada ne propustivši da ukaže na „ugroženost“ srpskog naroda i podršku Srbije Srbima u regionu, Aleksandar Vučić u načelu pominje i „podršku integritetu“ BiH i drži se relativno uzdržano kada je u pitanju „prinicipijelnost“ Srbije oko pitanja granica – uključujući i njene vlastite (tj. Kosovo koje je po srpskom ustavu dio Srbije).
Stoga u suštni postoje dva aspekta pojma „srpski svijet“:
- u praksi Srbija temu „srpskog svijeta“ operacionalizuje u manje agresvnom vidu kao kulturno povezivanje i „odbranu srpskog naroda i kulture“. Indirektni cilj ovoga je da se proširi uticaj/meka moć Beograda u regionalnom okruženju, korišćenjem veza sa Srbima u republikama bivše Jugoslavije.
- u maksimalističkoj varijanti, ovaj koncept bi se mogao tumačiti i kao manje ili više otvorena varijanta srpskog geopolitičkog revizionizma koji bi imao za cilj promjene granica na Balkanu – ujedinjenje Srba – u skladu sa nacionalnim interesima srpskog naroda, odnosno Srbije.
Operacionalizacija ideje „srpski svijet“ kao oblika „meke moći“ Srbije
Politika implicitne ali direktne političke promocije „srpskog svijeta“ koju realizuje Beograd, podrazumijeva sledeće elemente:
- podrška (politička, ekonomska i dr) Republici Srpskoj, posebno kada je u pitanju održanje ustavnih okvira BiH koji garantuje dva konstitutivna entiteta i sve njihove nadležnosti (tzv. „izvorni Dejton“),
- djelovanje putem ekonomskog uticaja na prostoru susjednih država, a posebno u okviru srpskog etničkog prostora (nor. prisustvo „Telekom“ Srbija u Republici Srpskoj i sl),
- promocija srpske kulture i političkih veza na cijelom prostoru „srpskog sveta“ (Kosovo, BiH, Crna Gora, Hrvatska, Sjeverna Makedonija, srpska manjina u ostalim državama) uključujući i djelovanje Srpske pravoslavne crkve kao garanta srpskog vjerskog i kulturnog identiteta,
- posebna podrška stranaka koje naglašavaju srpski identitet u Crnoj Gori, a u manjoj meri u Hrvatskoj i Makedoniji.
Odnosi vlasti u Beogradu sa srpskim političkim činiocima u susjednim državama nemaju isti karakter i intenzitet: od direktno hijerarhijski „nadređenog“ odnosa (kao što je to slučaj „Srpske liste“ na Kosovu), preko relativno partnerskih odnosa „starijeg“ i „mlađeg“ partnera (npr. odnosi Alesandra Vučića i Milorada Dodika iz Republike Srpske), do relativno politički udaljenijeg i autonomog delovanja političkih organizacija Srba u Hrvatskoj u odnosu na vlasti u Beogradu.
Iako Srbija raspolaže sa širokim dijapazonom uticaja na Srbe u BiH, posebno u Republici Srpskoj (npr. putem medijske propagande, činjenicom posjedovanja državljanstva velikog broja građana RS, kao i kroz ekonomske veze) interna politika u Republici Srpskoj je još od perioda rata u BiH imala sopstvenu dinamiku. Većina stranaka u Republici Srpskoj nemaju organizacione ili personalne veze sa srpskim strankama (iako postoji povremena, indirektna i netransparentna finansijska podrška iz Beograda, posebno uoči izbora i sl). Ovo se zadržalo i tokom vlasti Milorada Dodika koji je stvorio sopstveno političko i ekonomsko „carstvo“ paralelno sa mnogo većim „imperijom“ koju kontroliše Aleksandar Vučić u Srbiji. Odnos Vučić-Dodik nije sasvim jednodimenzionalan, već se prije može tumačiti kao partnerstvo političkih i ekonomskih interesa dva autoritara šefa, od kojih je Dodik u mnogo većoj meri ego.
Specifična je situacija srpskih stranaka u Crnoj Gori, u kojoj proces nacionalne identitetske kristalizacije nije do danas završen i gdje se u najvećoj meri mešaju i preklapaju kulturološko-identitetska pitanja, partijsko-ideološke teme i konjunkturni ekonomski i socijalni problemi. Ipak, neusmnjivo je da je sa gubitkom vlasti „oca“ crnogorske nezavisnosti Mila Đukanovića, zaustavljen proces apsolutnog razdvajanja, pa i konfrontacije srpskih i crnogorskih identiteta u Crnoj Gori i šire u odnosima Srbija-Crna Gora. Ne bi međutim, trebalo očekivati da se Crna Gora pod uticajem prospskih partija pretvori u neku vrstu klijenta srpske države. Unutrašnja dinamika crnogorske politike će još više nego politika u Republici Srpskoj ostati autonomna i zavisna u provom redu od unutrašnjih ekonomsko-socijalnih okolnosti kao i od odnosa sa pojedinim velikim silama, uključujući SAD, EU i nekim većim državama članicama Unije.
„Srpski svijet“ kao nova verzija srpskog geopolitičkog revizionizma
Kako je već pomenuto, u maksimalističkom obliku, pojam „srpski svijet“ može da podrazumijeva zamjenu onoga što je tokom devedesetih godina prošlog vijeka bila borba za „Veliku Srbiju“: težnja za promjenom granica bivših jugoslovenskih republika kako bi bili obuhvaćeni svi prostori na kojima žive Srbi.
Treba podsjetiti da je Srbija u vrijeme raspada SFRJ u vrijeme Slobodana Miloševića u početku zvanično zastupala stav o potrebi promjene republičkih granica u skladu sa nacionalnim sastavom stanovništva – odnosno na pravu Srba na samoopedeljenje u Hrvatskoj i BiH. Pod pritiskom međunarodne zajednice i rezultata ratova tokom 90-tih od tih ciljeva se zvanično odustalo. U nekoj vrsti istorijskog paradoksa, Zapad (ili deo međunarodne zajednice) je s druge strane jedino podržao promjenu granica Republike Srbije kada je u pitanju nezavisnost Kosova. Nakon poraza i frustracija sa kojim se suočila ideja o ujedinjenju svih Srba tokom ratova koji su usledili po raspadu SFRJ, ona se danas transformisala u jedan vid kolektivnog resentimenta i prikrivenog revizionizma po pitanju granica, sistematski hranjenog zvaničnom propagandom i slikom o „nepravdi“ sa kojom se Srbija suočava zbog „nasilnog otimanja“ teritorije Kosova. I pored toga što Srbija formalno priznaje granice republika nastale raspadom SFRJ, ne treba zaboraviti da je današnji rukovodeći vrh Srbije značajnim delom bio deo političke elite i za vrijeme vlasti Slobodana Miloševića. Sadašnji MIP Ivica Dačić je tada bio portparol vladajuće SPS, Alesandar Vučić je bio ministar informisanja u vreme kada je radikalna stranka Vojislava Šešelja bila u koaliciji sa SPS, dok je Vučićev saradnik Aleksandar Vulin u bio portparol „JUL“-a, stranke kojom je rukovodila Miloševićeva supruga Mira Marković.
Revizionističke ideje su opstale u jednom delu političkih snaga i društvenih aktera u Srbiji – pre svega onih na nacionalističkoj i/ili ekstremnoj desnici, ali i kada su u pitanju pojedini predstavnici vlasti. U „vizionarskim“ stavovima srpskih nacionalista geopolitičko stanje u regionu Zapadnog Balkana, odnosno Srbiji, postalo bi stabilnije, a opšta rešenja „pravičnija“ ukoliko bi došlo do bitne revizije granica na Balkanu i realizacije ideja o stvaranju neke varijante „Velike Srbije“; „Velike Albanije“, kao i „Velike Hrvatske.“
Moglo bi se stoga konstatovati da je i podrška ruskoj invaziji u Ukrajini od strane raznih političkih i „ekspertskih“ krugova u Srbiji direktno povezana sa nadom da će ruski revizionistički projekt oko granica u Ukrajini potpomoći jačanju srpskih revizonističkih ideja i ciljeva. U sličnom kontekstu između ostalog i koncept „Otvorenog Balkana“ koji je Beograd aktivno zagovarao tokom poslednjih godina, u svojoj geopolitičkoj viziji može da se tumači kao nastojanje da se pacifikuju srpsko-albanski odnosi, što bi bio bitan preduslov za traženje konačnog balkanskog rešenja u formi mirnog teritorijalnog razgraničenja između Srba i Albanaca (tj. podjele Kosova).
Iako zvanična spoljna politika Srbije i dalje proklamuje uključivanje u EU kao glavni strateški cilj – što podrazumijeva kao preduslov prihvatanje suštinskog status quo-a u regionu na način na koji to vidi Evropska unija – ona će istovoremeno interno ostati pod stalnim izazovom nacionalno-revizionističkih opcija u duhu „srpskog svijeta“, odnosno ideje o „prilagođavanju“ granica na Balkanu u skladu sa nacionalnim sastavom u pojedinim oblastima.
Kratki zaključak
U cjelini, možemo zaključiti da ideja i dinamika „srpskog svijeta“ nije definitivno zaokružen proces ni u konceptualnom niti u operativnom smislu. U načelu, rukovodstvo Srbije nema neku dalekosežnu (tajnu) „veliku strategiju“. Ono više deluje taktički, sa osnovnim ciljem da održi legitimitet i vlast koristeći različite propagandne slogane, od onih o „putu ka Evropi“ i stvaranju „regionalne stabilnosti“, s jedne strane, do antizapadnih ili nacionalističkih ideja, poput koncepta „srpski svijet“, s druge strane.
Mreža odnosa (političkih, ekonomskih, kulturoloških i vjerskih) između vlasti u Srbiji i političkih predstavnika Srba u okruženju podliježe stalnoj evoluciji. Srpske zajednice u BiH, Crnoj Gori i Hrvatskoj žive i djeluju svaka u specifičnom društveno-političkom kontekstu, različitom od onog u Srbiji, pa su u toj mjeri i njihovi interesi specifični. U tom smislu, „srpski svijet“ ne predstavlja jedinstvenu političku zajednicu, već više konglomerat i kaleidoskop različitih društvenih stvarnosti koje gravitacijsko djelovanje srpske politike ipak nikada neće uspjeti da ujednači. U sadašnjem evropskom geopolitičkom kontekstu, ideja o „ujedinjenju“ svih Srba, bez obzira na stepen njene (ne)ozbiljnosti, nema potencijal da bude realizovana, ali ipak može povremeno da deluje destabilišuće na opštu sliku stanja i odnose u regionu Zapadnog Balkana čija stabilnost i dalje nije sasvim zagarantovana.