Orkestrirano i blagoslovljeno od strane Brisela, iskustvo makedonskog naroda, koji je članstvom u Evropskoj uniji pred očima, zajedno sa Prespanskim sporazumom prvi progutao gorku pilulu Grčke i promijenio ime svoje zemlje u Sjeverna Makedonija, a kasnije se sudario sa bugarskom blokadom na putu ka EU, vjerovatno je najgora moguća reklama za Evropsku uniju na zapadnom Balkanu. Konkretno, bugarska blokada Makedonaca zasniva se na grubom istorijskom revizionizmu, koji pod krinkom brige za bugarsku manjinu pokušava negirati postojanje makedonske nacije, jezika i kulture, a istovremeno besramno veliča ulogu i savez bugarskih okupacionih snaga sa nacističkom Nemačkom u Drugom svjetskom ratu.
Niz diplomatskih incidenata koji su posljednjih godina neizbrisivo obilježili odnose Bugarske i Sjeverne Makedonije začinjen je neskrivenom mržnjom prema makedonskom narodu, od čega zvanična Sofija, pored upisa bugarske manjine u ustav, zahtijeva i između ostalog zamjenu školskih udžbenika istorije u kojima piše, da je tokom Drugog svetskog rata Makedonija bila okupirana od strane fašističke Bugarske.
Zašto dobar komšija skreće pogled?
Istovremeno, gotovo je zanimljivije od falsifikovanja same istorije, koju bi bilo pogrešno i nepravedno pripisivati samo narodima Balkana, posmatrati (ne)odzivnost drugih zemalja u regionu, koje bi, zbog svoje kulturne, istorijske i druge blizine trebalo da pokažu određenu dozu, makar i nevoljne simpatije i solidarnosti sa manjim narodom koji se toliko trudi da se pridruži evropskoj porodici te se serijski svrstava u položaj gutanja jedne po jedne gorke pilule koju nameću njeni nadmoćni susjedi.
Posebno treba istaći (ne)odgovornost srpske javnosti i političkih elita u Beogradu, iako Skoplje podržava inicijativu Otvorenog Balkana. Vlasti u Srbiji nisu ni okom trepnuli kada je, pod pritiskom Grčke, Makedonija morala da postane Sjeverna Makedonija. Još manje, čini se da bugarska kampanja, puna neskrivene mržnje prema pravoslavnoj braći Makedoncima, ne dopire do njihovih srca. Suvišno je pitati se zašto susjedna Srbija ćuti kada Bugari tjeraju Makedonce da potcijene ili čak negiraju zasluge narodnooslobodilačke borbe naroda Jugoslavije, pa čak i pokažu zahvalnost bugarskim fašistima za oslobođenje velikog dela Jugoslavije. Ko je makar površno pratio razvoj društva u Srbiji u posljednje tri decenije, nije mogao a da ne primjeti kako su falsifikatori i revizionisti istorije pridobijali na moći.
Pola vijeka skriveni ispod kamena, sada puze
„Moji prijatelji i ja smo puno čitali o generalu, slušali objektivne istoričare i priče naših djedova koji su se borili uz Dražu Mihalovića, na osnovu čega smo zaključili da su on i Jugoslovenska vojska u njihovoj otadžbini bila jedina svetla tačka u Srbiji tokom Drugog svjetskog rata i jedina nada za porobljenu Srbiju“, objasnio je za Radio Slobodna Evropa (RSE) 2019. godine Aleksandar Radenković, stanovnik Desimirovca, mjesta pored Kragujevca, koji je u to vrijeme, usred protesta brojnih sugrađana i drugih ljudi u Srbiji, dobila ulicu imenovanu po četničkom komandantu i saradniku nacista, Dragoljubu Draži Mihailoviću.
Ako je 2019. godine dopisnik RSE morao da se potrudi da pronađe sagovornika koji bi javno pohvalio odluku da se kontroverzna ulica nazove tim imenom, prošle jeseni je slika u Srbiji bila potpuno drugačija. Naime, u u Beogradu je prošle godine, uprkos protivljenju dijela liberalno i proevropski orijentisanog društva, uz glasne pjesme i molitve te uz uz veliki broj okupljenih građana otvoren muzej i spomenik četničkom generalu Mihailoviću.
Četnički vojvoda, prerušeni socijalista Igor Braunović, koji je organizovao ovu manifestaciju, je rekao da su on i njegovi istomišljenici spremni na pomirenje, ali „na našu sreću“ nemaju s kim da se pomire. Veličanje Mihailovića, koji je osuđen na smrt i strijeljan zbog ratnih zločina i saradnje sa okupatorom u Drugom svetskom ratu, izaziva nove podijele u ionako podijeljenom srpskom društvu te izaziva nelagodnost među nesrpskim stanovništvom Srbije i među Bošnjacima iz susjedne Bosne i Hercegovine i Crne Gore, gdje i dalje žive priče o strašnim zločinima bradatog generala.
Za revizioniste obožavanje ratnih zločina nije problem
Iako Mihailović nikada nije rehabilitovan, jer nije bilo ponovljenog suđenja u kojem bi se sudije odlučile da nije kriv za zločine nad nesrpskim stanovništvom, muzej, spomenici i ulice koje nose njegovo ime pokazuju da, bar u dijelu javnosti, koji istoriju tumači na svoj način, čak i bez rehabilitacije, general ima status nacionalnog heroja. „Spomenik Draži Mihailoviću je spomenik ratnim zločinima, kao i izdaji, licjemerju i kukavičluku. Politika skrivanja ispod stijene“, prokomentarisao je kontroverzni muzej u Beogradu, u kome se nalazi spomenik četničkom komandantu iz Drugog svetskog rata, sociolog i univerzitetski profesor iz Novog Sada Aleksej Kišjuhas. „U tom kontekstu, spomenik Draži Mihajloviću, kao i spomenik Slobodanu Miloševiću u Moskvi, kao i murali posvećeni Ratku Mladiću u Srbiji i slično, predstavljaju kontinuitet ekspanzivne nacionalističke politike koja se pokazuje u punom svetlu u operativnom konstruktu ‘srpskog sveta’“, kaže kulturolog Aleksandra Bosnić Đurić. Dok je Sofija Todorović, programska direktorica Inicijative mladih za ljudska prava u Srbiji, uvjerena da je moguće povući paralelu između veličanja lika i djela zloglasnog četnika iz Drugog svjetskog rata i veličanja ratnih zločinaca iz vremena Balkanskih ratova 1990-ih, jer se iza zločina krije ideologija četničkog pokreta u oba rata.
I Bosna i Hercegovina je puna četnika
U centru Bijeljine, gradu entitetu Republika Srpska u susjednoj Bosni i imaju i trg nazvan po penzionisanom četničkom generalu. U zemlji koja se skoro tri decenije bori da zacijeli rane krvavog rata, ljudi ne moraju u praksi da traže previše primjera istorijskog revizionizma. Na Palama studenti žive u studentskom domu koji nosi ime Radovana Karadžića, koji je u Hagu osuđen za genocid u Srebrenici, osuđeni ratni zločinac Ratko Mladić ima ulicu u Kalinoviku, Janko Bobetko ulicu u Posušju, Rasim Delić ima ulicu u Bihaću, u Sanskom Mostu imaju džamiju koja nosi ime po ratnom zločincu Mehmedu Alagiću. Iako više nema sumnje u krivicu navedenih ratnih zločinaca, za veliki dio njihovih sunarodnika ovi ljudi su narodni heroji. Jer davanje naziva ulicama, institucijama ili parkovima je u nadležnosti lokalnih vlasti, za šta je zakonom propisana posebna procedura, ali je vrlo rijetko da se ulice nazivaju po živima ili nedavno preminulima.
Imenovanjem po ratnim zločincima političari daju legitimitet optuženim ili osuđenim ratnim zločincima, indirektno obavještavajući javnost da se dotični zločin uopće nije dogodio. Revizionističko tumačenje prošlosti u Bosni i Hercegovini ima svoje korijene u nacionalističkoj politici vodećih političkih elita sva tri konstitutivna naroda. Svrha revizionizma je opravdanje nacionalističke politike, razvijanje mita o opasnom „Drugom“ odnosno pripadniku druge nacije i izgradnja mita o žrtvi vlastite nacije.
Mehanizam revizionizma
Revizionističko tumačenje prošlosti obično njeguje i jača ulogu žrtava s jedne strane i počinitelja iz redova Ostalih kao svojevrsnog simboličkog zla sa druge. Društvo u Bosni i Hercegovini duboko je podijeljeno na nacionalnoj osnovi. Ova podjela se ogleda u političkoj volji birača, koji su uvijek glasali za tzv. ratne stranke. Većina Bošnjaka već decenijama glasa za SDA, Hrvati glasaju za HDZ – BiH, a Srbi su pretežno za SNSD ili SDS. Naravno, većina ne predstavlja sve članove zajednice, ali politička volja većine se ne može zanemariti u političkoj analizi. Da bi nacionalistička ideologija dobila na značaju kao osnovno sredstvo legitimacije vodećih partija zasnovanih na nacionalizmu, prvo je morala delegitimisati tri osnovna narativa na kojima je počivala moć vladajućih elita socijalističke Jugoslavije. Stoga su morali dovesti u pitanje pozitivnu ulogu narodnooslobodilačke borbe (NOB) i socijalističke revolucije, bratstvo i jedinstvo nacija i narodnosti bivše zajedničke države i, na kraju, ali ne i najmanje važno, kult ličnosti Josipa Broza Tita.
Desničarski ekstremisti iz redova sva tri konstitutivna naroda, uz izdašnu podršku vjerskih vođa, prvo su devalvirali partizansku borbu i sveli je na komunističku osvetu nedužnom narodu, diskvalifikovali bratstvo i jedinstvo kao komunističku manipulaciju, a Tito je od partizanskog antifašističkog vođe i državnika koji je osmislio politiku nesvrstanosti i obnovio saveznu državu, u revizionističkom narativu postao nemilosrdni komandant bandi komunističkih koljača.
Ako igdje, fašizam će udariti u zid u Bosni i Hercegovini
Očekuje se da će Bosna i Hercegovina, u kojoj među pripadnicima političke elite dominiraju političari s pretežno revizionističkim pogledima na istoriju, ovog mjeseca biti pozvana da počne pristupne pregovore sa Evropskom unijom. Evropska unija slavi svoj praznik, Dan Evrope, 9. maja u znak sjećanja na dan stvaranja Šumanove deklaracije. Dana 9. maja 1950., tačno pet godina nakon završetka Drugog svjetskog rata, u kojem su antifašističke snage pobijedile naciste i fašiste, francuski ministar vanjskih poslova Robert Schuman predstavio je deklaraciju u kojoj je predložio stvaranje Evropske zajednice za ugalj i čelik.
„Društvima i državama koje ne priznaju vrijednosti antifašizma nije mjesto u Evropskoj uniji, koja je izgrađena u duhu solidarnosti, upravo na tim vrijednostima koje revizionisti preziru i odbacuju. Drugim riječima, za njih ne bi trebalo biti mjesta u Uniji, ako ta zaista cijeni vrijednosti antifašizma. Ako će EU podržati revizioniste, onda u njoj više neće biti mjesta za ljude koji se zaklinju u norme, red, pristojnost i humanost”, kaže sarajevski profesor filozofije Esad Bajtal.
Nažalost, afere na Zapadnom Balkanu su se proteklih decenija razvijale tako da su danas na vlasti pristalice i potomci gubitnika u antifašističkoj borbi. Oni su većina i nisu došli na vlast samo zato što su bolji od drugih, već zato što imaju moć i novac na svojoj strani, dok im moć medija omogućava da lako manipulišu masama, smatra sagovornik Feb-a. “Ne treba da čudi da vjerske zajednice aktivno pomažu takvim vlastima. Iznenađen sam da je i akademska zajednica pristala na ovo. To je teško razumjeti, odnosno može se shvatiti samo u kontekstu toga da im se isplati, da su za takvu pomoć plaćeni”, kritikuje Bajtal.
Iako Bosnom i Hercegovinom vladaju partije koje na istoriju gledaju kroz revizionističke naočare, ovaj dio zapadnog Balkana i dalje se smatra nepokolebljivim taborom antifašizma u regionu. Vrijeme će pokazati koliko je jak duh antifašizma u Bosni i Hercegovini, uvjeren je filozof Bajtal, koji smatra da u njegovim sunarodnicima, bez obzira na nacionalnu i vjersku pripadnost, dominiraju vrijednosti koje su suprotne svemu što fašizam predstavlja. Iako nacionalističke stranke nalaze snažnu podršku za svoje stavove i u stavovima iz susjednih zemalja, u kojima već dugo vladaju revizionisti, odnosno ljudi kojima ne smeta prepisana istorija, sjeme antifašizma u Bosni i Hercegovini je odavno posijano. Bajtal se ne usuđuje da predvidi kada će i koliko bogato rasti, kada će ove sjemenke prerasti i zasjeniti one koje su sada previše moćne i bezobzirno iskrivljuju stvarnost. “Uvjeren sam da naša budućnost leži u našoj prošlosti. Kada se nismo zvali gospodom i još smo bili drugovi, bili smo pristojni i poštovali jedni druge. Samo onaj ko poštuje drugog ima razloga da poštuje sebe. Osnovna pristojnost zahtijeva da poštujemo druge i poštujemo sebe, a to je ugrađeno u tkivo antifašizma, tako da će to na duge staze definitivno pobijediti one koji besramno manipulišu činjenicama iz prošlosti“, zaključuje Esad Bajtal.