Svesrpska deklaracija, ključno dostignuće Svesrpskog sabora s početka juna, nije mogla da iznenadi nikoga ko je pratio dešavanja na Zapadnom Balkanu. Sabor, koji je trebalo da pokaže jedinstvo Srba, odavno je najavljen. Srpski parlament, koji promoviše ideju „Jedan narod, jedan parlament – Srbija i Republika Srpska„, takođe ne treba da obmanjuje ljude, jer je dovoljno da se pročita usvojena Strategija nacionalne bezbjednosti i Strategija odbrane Republike Srpske od prije nekoliko godina, koje takođe promovišu iste ideje kao prioritete nacionalne sigurnosti.
Vučić i Dodik samo su „spreveli“ ono što je tamo napisano na jezik razumljiv običnim ljudima i naglasili da je to dan kada su se Srbi ujedinili u odbrani slobode i svojih nacionalnih interesa. Kako je napomenula Ivana Stradner, naučni saradnik Fondacije za odbranu demokratije u Vašingtonu, u tekstu deklaracije svesrpskog sabora, koji predvode lideri Srbije i Republike Srpske, Aleksandar Vučić i Milorad Dodik te srpski patrijarh Porfije je moguće mnogo toga naći.
Počevši od neizbježne paranoje da su Srbija i Republika Srpska žrtve stranih faktora i da je sve to zbog odbrane od neprijatelja u regionu odnosno za širenje nacionalizma za zadovoljenje desničarskih struja: tu je i malo ‘pjesme’ vezano za ekonomsku i regionalnu saradnju što Zapad želi da čuje, kako bi mu se cijeli paket lakše prodao, nabrojava Stradner.
U deklaraciji se pominje „proces evropskih integracija“, ali ne i članstvo u EU. Što bi moglo da ukaže na to da Vučić ne želi Srbiju u EU, kako bi što duže ostao na vlasti, ali zato su mu potrebna sredstva iz Evropske unije, pa mu odgovara da „proces evropskih integracija“ traje kao što je duže moguće. Deklaracija se fokusirala ne samo na Republiku Srpsku, već i na šire područje u regionu, uključujući Kosovo i Crnu Goru. Budući da je deklaracija svojevrsni odgovor na rezoluciju UN-a o genocidu u Srebrenici, posebna pažnja je posvećena i ovoj rezoluciji, a kao kontramjera se najavljuje Jasenovac i „internacionalizacija teme stradanja Srba“.
Koje su Dodikove poruke sa „Svesrpskog sabora“?
Vučićev govor na Trgu Republike u glavnom gradu Srbije nakon potpisivanja deklaracije, očekivano, prikazuje predsjednika Srbije u ulozi žrtve, ali nije bilo bez upozorenja da živimo u teškim vremenima, a o tome čija je to krivda, nije bilo ni riječi. U stilu uobičajene manipulativne strategije autoritarnih lidera, srpski predsednik je sebe prikazao kao spasioca.
Dodik je ponovio jasnu poruku koju je već nekoliko puta iznio, da će se srpski narod ujediniti i definitivno postati jedno. Lider bosanskih Srba, koji godinama prijeti secesijom i jedan je od posljednjih evropskih političara koji se redovno sastaje sa ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom, nedavno je najavio da će Republika Srpska ponuditi ostatku Bosne i Hercegovine mirni sporazum o razdvajanju. Kontinuirana upozorenja zapadnih zemalja da neće dozvoliti bilo kakav oblik dezintegracije Bosne i Hercegovine Dodiku zvuče šuplje, jer je uvjeren da su SAD i cijeli Zapad previše fokusirani na rat u Ukrajini, ono što se dešava u Izraelu kao i na kinesku prijetnju da bi se mogla ozbiljno posvetiti događajima na Balkanu.
Događaji i izjave na svesrpskom skupu većinu analitičara podsjeća na ažuriranu verziju ideje velike Srbije, koja je bivšu Jugoslaviju gurnula u krvave ratove devedesetih godina. Postoje i paralele sa sintagmom „Srpski savez“, kojom su neki krajnje desničarski srpski političari imitirali ideju ruskog saveza koja se trenutno sprovodi u Ukrajini. Današnja Srbija previše liči na Rusiju od prije nekoliko decenija da bi Evropska unija sjedela skrštenih ruku. Jačanje oligarha, povećanje ekonomskih razlika u društvu, porast nacionalizma, instrumentalizacija crkve u bezbjednosne svrhe, smanjenje demokratskih standarda i nivoa zaštite ljudskih prava i slične pojave u Srbiji ne uznemiravaju preterano Zapad, jer računa da može ekonomskim interesima i posredno pritiskom zapadnih investitora lako upravljati sigurnosnom situacijom u zemlji.
Zašto su toliko zabrinuti u Bosni i Hercegovini?
Takva računica izgleda prilično rizična i više podsjeća na razmišljanje kockara nego na razmišljanje ozbiljnog analitičara. Da ono što se dešava u Srbiji i prekogranična integracija Srba nije sasvim nevino, pokazuje i prekogranična reakcija na ovo što se dešava. Predsjednik tročlanog Predsjedništva Bosne i Hercegovine Denis Bećirović sazvao je hitan sastanak sa ambasadorima država članica Quinte (Sjedinjene Američke Države, Njemačka, Francuska, Velika Britanija i Italija).
Važnom sastanku prisustvovali su i šef delegacije Evropske unije u BiH Johann Sattler i visoki predstavnik u Bosni i Hercegovini Christian Schmidt.
Na sastanku je razgovarano o aktuelnim političkim, sigurnosnim i drugim izazovima u Bosni i Hercegovini i regionu, s posebnim naglaskom na antidejtonsko i protivustavno djelovanje vlasti bosansko-hercegovačkog entiteta Republike Srpske, koje, prema njihovim uvjerenjima, ugrožava mir i podriva nezavisnost, suverenitet i teritorijalni integritet države Bosne i Hercegovine.
Ideja ruskog kao i srpskog savjeta, je revanšistička i koristi se za prekrajanje istorije, dodao je on.
„Mnogi nisu razumjeli Miloševićev govor na Gazimestanu 1989. godine, a na žalost mnogi ne razumiju razorne posledice takozvane Deklaracije i svesrpskog sabora. Posebno su opasna dva aspekta ove izjave: a) institucionalizacija odnosa između države Republike Srbije i jedne administrativne jedinice u drugoj državi; b) antidejtonski, antievropski i antiustavni sadržaj usvojene Deklaracije u potpunosti se pozivao na Dejtonski mirovni sporazum“, naglasio je Bećirović.
Nema sumnje, dodaje, da je Deklaracija takozvane svesrpske skupštine Srbije i entiteta Bosne i Hercegovine Republike Srpske apsolutno suprotno praksi u demokratskom i civiliziranom svijetu; temeljnim normama međunarodnog prava i suverenitetu države Bosne i Hercegovine. “To takođe ugrožava temeljne principe na kojima počiva EU; temeljne principe međudržavnih odnosa država članica UN, kao i mirnu i ravnopravnu saradnju evropskih zemalja“, istakao je Bećirović u obraćanju ambasadorima.
Tokom višečasovne rasprave, u kojoj su učestvovali svi pozvani, skrenuli su pažnju na značaj zaključaka posljednje sjednice Vijeća za implementaciju mira (PIC), u kojima je pisalo da vlasti entiteta Republika Srpska flagrantno ugrožavaju Opšti okvirni sporazum za mir, ustavni i pravni sistem BiH i njen suverenitet i teritorijalni integritet. Svi učesnici sastanka istakli su da će u narednom periodu biti neophodan viši nivo koordinacije i efikasnije funkcionisanje međunarodne zajednice u Bosni i Hercegovini. Kao i više puta u proteklom periodu, i na ovom sastanku, predstavnici za BiH ključnih zemalja međunarodne zajednice jednoglasno su se izjasnili da je nezavisna, suverena i multietnička Bosna i Hercegovina u zajedničkom interesu BiH, Evropske unije, Sjedinjenih Država i Ujedinjenog Kraljevstva.
Da li je ovo zaista kraj evropskog puta za Srbiju?
Veliki dio, posebno proevropski dio srpske opozicije upozorava da svesrpsko izjašnjavanje znači kraj puta Srbije u EU. Štaviše, zabrinuti su da je Srbija odvedena od svih civilizacijskih tokova, a u pozadini bi, po njihovom mišljenju, mogla da se krije izuzetno ozbiljna pretnja miru i bezbjednosti u regionu.
Posledice ove deklaracije mogu da utiču na Srbiju i njenu budućnost, slično kao što su poruke Slobodana Miloševića sa Gazimestana imale svoje posledice. Za razliku od Miloševića, koji je 1989. govorio samo o velikosrpskim stavovima i nacionalizmu, Vučić i Dodik su nacionalšovinizam i srpski svijet formalizovali u okviru deklaracije, koju moraju odobriti parlamenti Srbije i Republike Srpske. Teško je pronaći ozbiljan balkanski problem na koji ova deklaracija ne bi negativno uticala, isto važi i za sukobe u regionu.
Na primjer, deklaracijom se uspostavlja svojevrsna nacionalistička konfederacija Srbije i srpskih entiteta u Bosni i Hercegovini, koja se zove Narodno vijeće srpskog naroda. Državni organi učestvuju u ovom vijeću i tako se formira svojevrsna konfederalna vlada od 12 članova, a čine je predsjednik, predsjednik oba parlamenta, premijer, ministar vanjskih poslova, predsjednik Akademije nauka i umjetnosti, te predsjednik Senata Republike Srpske.
Zašto je deklaracija problematična?
Da se radi o direktnom napadu na Dejtonski mirovni sporazum i gašenju suvereniteta BiH na isti način kao što bi bilo da Njemačka formira sličnu zajedničku vladu/vijeće sa francuskim pokrajinama Alzasom i Lorenom, upozorava i Čedomir Stojković, advokat iz Beograda koji pomaže opoziciji i prati prorusko djelovanje srpskih vlasti.
Zaključak iz deklaracije da srpski narod predstavlja jedinstvenu cjelinu podsjeća na način na koji se Adolf Hitler odnosio prema Njemcima u Main Kampfu i mnogim govorima. U oba slučaja se radi o pokušaju ujedinjenja pripadnika nacije u okvirima jedne države, Hitler je to pokušao sa Trećim Rajhom, ali za Vučića i Dodika je to Velika Srbija. Tamo gde postoji srpski narod, o tome neće suditi države u kojima žive Srbi, već pomenuti Svesrpski sabor koji kroz deklaraciju nalaže Srbiji i Republici Srpskoj da daju sve od sebe da zaustave asimilaciju Srba u zemljama regiona i šireg sveta. Asimilacija je proces u kojem manjina prihvata pravila i običaje većine, pa se deklaracijom direktno onemogućava Srbima u drugim zemljama da poštuju pravila i običaje koji tamo važe.
Iako takve tendencije najviše zabrinjavaju Crnu Goru i Kosovo, mogle bi biti zabrinute i druge zemlje, uključujući Sloveniju, u kojoj živi značajan dio srpskog stanovništva, upozorava Stojković. U deklaraciji se stoga kaže da će Srbija raditi na tome da Srbi ne prihvate pravila i kulturu koja važe u Sloveniji. Još je rizičnije da deklaracija u sadašnjem obliku direktno krši Ohridski sporazum, jer se u deklaraciji Kosovo pominje kao neotuđivi deo Srbije, odnosno Kosovo se ne tretira kao nezavisna država.
Što se tiče pitanja Bosne i Hercegovine, u deklaraciji se navodi da je Dejtonski sporazum beskorisan, a za izdaju su krivi svi, osim srpskog entiteta. Na ovaj način se stvara argument za nezavisnost Republike Srpske na sličan način kao što je Vladimir Putin stvorio argument za nezavisnost Donbasa i Krima. Iako ne poštuje integritet i nedjeljivost Bosne i Hercegovine, deklaracija više puta pominje da je Republika Srpska cjelovita i nedjeljiva. Prema Stojkovićevim rečima, deklaracija predstavlja prijetnju suverenitetu svake zemlje u kojoj žive Srbi, jer se Srbija obavezuje na prekograničnu akciju u svakom slučaju kada utvrdi da su prava njenih sunarodnika ugrožena van granica. Sve ovo snažno podsjeća na Putinov pristup Ukrajini. Stojković obavještava optimiste da Putin na početku nije pomenuo oružje i nasilje, već je samo formirao okvir vrijednosti, što je u slučaju Srbije i uloga pomenute deklaracije.
Ključni problem vrijednosnog okvira je njena isključivost i zadiranje u suverenitet drugih država, što neminovno dovodi do sporova sa drugim državama. Svesrpska deklaracija stoga indirektno poziva na stvaranje srpskog savjeta i na otvoreno miješanje Srbije u unutrašnje stvari drugih zemalja. Svako u regionu treba pažljivo da pročita tekst ove deklaracije i probudi se iz dubokog sna i ozbiljno razmisli o rizicima za mir na Balkanu.