Kao simboličan pokazatelj posebne pažnje koju Srbija poklanja Rusiji i Kini, treba ukazati na postojanje Nacionalnog saveta za saradnju sa Rusijom i Kinom, podržanog posebnog administrativnom kancelarijom (odvojenom od ministarstva spoljnih poslova) kojim predsedava bivši predsednik RS Toma Nikolić.
Rusija ima viševekovnu tradiciju uticaja i interesa u Srbiji. Tokom ratova u bivšoj Jugoslaviji u poslednjoj deceniji XX veka Rusija je na različite načine bila prisutna. Igrala je izvesnu ulogu (kao posrednik i slanjem mirovnih trupa) i u završnoj fazi bombardovanja Srbije od strane NATO (1999. godine).
Ruski uticaj danas u Srbiji u prvom redu je posledica tri fenomena: pitanja statusa Kosova, energetske zavisnosti Srbije, kao i postojanja većinske proruske orjentacije javnosti čak i nakon agresije na Ukrajinu (u što se uklapa delovanje (pro)ruskih medija). Srbija je jedna od retkih evropskih zemalja koja je dopustila delovanje ruskih službenih medija (Sputnik, Russia Today) na njenoj teritoriji. Uz to, neki od najgledanijih srpskih TV stanica sa nacionalnom frekvencijom (poput TV Happy) imaju specijalizovane dnevne emisije čiji je sadržaj u službi ruske propagande.
Pitanje statusa Kosova prvenstveno je uticalo na spoljnu i unutrašnju politiku Srbije tokom poslednjih decenija. Rusija uz Kinu i veliki broj drugih zemalja sveta nije priznala Kosovo kao nezavisnu državu. Prema izjavama tadašnjih srpskih rukovodilaca, naftni sektor Srbije (kompanija NIS) prodat je Gaspromu (uključujući i prava na eksploataciju nalazišta nafte i gasa u Vojvodini) sa ciljem da se pojača ruski interes i Rusija dodatno privuče u okolnostima proglašenja kosovske nezavisnosti (2008) koju je priznala većina zapadnih zemalja. Drugi (neostvaren) razlog ove prodaje (pod vrlo povoljnim uslovima za rusku stranu) bila je ideja izgradnje gasovoda „Južni tok“ koji je trebalo da tranzitira preko Srbije (ali do realizacije ovog projekta nikada nije došlo).
Srbija nastoji da i dalje održava dobre odnose sa Moskvom imajući u vidu da je tema Kosova redovni predmet razmatranja u Savetu bezbednosti UN (dva puta godišnje). Kosovo je formalno, iz ugla međunarodnog prava i gledanja većine članica UN na osnovu rezolucije SB UN 1244 još uvek pod nadzorom UN (misija „UNMIK“). Rusija je sa svoje strane, uz stalnu diplomatsku podršku koju pruža Srbiji, koristila presedan oko secesije i priznavanja Kosova od strane SAD i drugih zemalja kao međunarodnopravni argument za svoj nastup u slučajevima odvajanja Abhazije i Južne Osetije od Gruzije (priznala ih 2008), odnosno aneksije Krima (2014), kao i priznanja Donecka i Luganska pre njihove aneksije (2022).
Primetno je da je pozicija Rusije u Srbiji donekle slabila sa napretkom u dijalogu Beograd – Priština koji je donekle pratilo i smanjenje stalnog pozivanja na UN i rezoluciju 1244 od strane srpskog rukovodstva.
Spoljnopolitičko „osciliranje“ predsednika Srbije A. Vučića, odnosno ono što neki nazivaju „multivektorskom“ politikom delovanja prema zapadu, Kini, odnosno Rusiji, povezano je i sa njegovom brigom do održi popularnost u domaćoj javnosti u kontekstu postepenog većeg okretanja ka EU i SAD. Njegova spremnost da se jače veže za SAD posebno jasno se pokazala u vreme prethodne američke administracije, kada su Beograd i Priština 2020. godne potpisali tzv. Vašingtonski sporazum (u kome su se pojedine tačke, pored ostalog, indirektno odnosile na ograničenja ekomske saradnje sa Pekingom i Moskvom – teme 5G opreme, odnosno diversifikacije energetskog snabdevanja). Pored Vašingtonskog sporazuma, o ovome u poslednje vreme svedoče i Vučićevo načelno prihvatanje Briselsko-ohridskog plana EU (u dijalogu Beograd i Priština) kao i pojačana saradnja vojske Srbije sa NATO. U isti kontekst treba staviti i novije aranžmane Srbije o nabavci vojnih aviona „Rafal“ u Francuskoj (otklon od ruskog naoružanja), kao i strateškog memoranduma oko kritičnih sirovina sa Evropskom komisijom uz podršku Nemačke, odnosno saradnja sa kompanijom Rio Tinto u cilju eksploatacije litijuma (otklon od prisustva Kine u ovom sektoru).
U celini, može se govoriti o postepenom slabljenju „entuzijazma“ srpskih vladajućih krugova prema Rusiji. Treba uporediti nekadašnju izjavu ranijeg predsednika T. Nikolića – tada Vučićevog šefa – da bi „voleo da Srbija postane ruska gubernija“, sa opreznim, ali kritičnim odnosoma sadašnjeg predsednika Srbije prema ruskoj invaziji Ukrajine (i primetnim gestovima pomoći Ukrajini, uključujući posredni izvoz municije, kao i energetski i humanitarni sektor).
Nakon ruske agresije na Ukrajinu 2022. godine došlo je do smanjivanja razmene poseta između Beograda i Moskve na najvišem nivou. Ovaj utisak donekle „zamagljuje“ delovanje i izjave A. Vulina, potpredsednika srpske vlade i bliskog Vučićevog saradnika (koji je i pod sankcijama SAD), koji igra javnu ulogu neke vrste „čoveka za vezu“ sa Moskvom i koji se i nakon invazije Ukrajine više puta sastao sa Putinom. Vulinova uloga je dvostruka – da Vučića zaštiti od eventualnih negativnih reakcija Moskve, kao i da ukaže srpskoj proruskoj javnosti (koja većinski podržava vlast SNS) da se Srbija ne odriče Rusije.
Ipak Vučićeve javne rezerve na Putinov otvoreni poziv da prisustvuje samitu Briksa u Kazanju, kao i nedavni negativni komentari portparola ruskog MIP-a o Vučićevom „izbegavanju“ da se susretne sa MIP Lavrovom tokom GS UN u Njujorku (septembar 2024) potvrđuju utisak o silaznoj putanji u srpsko-ruskim odnosima. Ovo potvrđuju i ekonomski pokazatelji. Tokom 2023. godine robna razmena Srbije i Rusije je imala pad za oko jedne trećine. Iako kako smo naveli, Srbija nije formalno uvela sankcije Rusiji, uvoz iz te zemlje je otežan – posebno zbog prekida uvoza nafte koji je bio niži za 44% (ukupno 1,7 milijardi USD uvoza Srbije iz Rusije prema 1,2 milijarde USD izvoza). Nedavno potpisani sporazum Srbije i SAD o „strateškoj saradnji u oblasti energije“ (septembar 2024) dodatno će verovatno uticati na postepeno smanjenje zavisnosti Srbije od uvoza ruskog gasa. Osim toga, i finansijska saradnja sa Rusijom je u padu još od pre rata u Ukrajini. Ruska Sberbanka je prodala 2021. godine svoje filijale u jugoistočnoj Evropi, uključujući i u Srbiji.
Za razliku od odnosa sa Rusijom, ekonomska saradnja Srbije sa Kinom je i dalje u punom usponu, što je potvrdilo i zaključenje sporazuma o slobodnoj trgovini Srbije i Kine u jula 2024. godine. Prošle godine investicije iz Kine u Srbiji su premašile sve druge zemlje (ukupno 5,5 milijardi ili ukupno preko 17% stranih investicija 2014-2023) dok je robna razmena dostigla 6 mlrd dolara, što je i dalje oko deset puta niže nego trgovina Srbije sa zemljama EU (65.5 mlrd. evra). Dug Srbije prema Kini povećao se 12 puta u poslednjih deset godina sa 305 miliona evra na preko 3,7 milijardi. Broj kineskih turista u Srbiji je u stalnom porastu, što je i posledica nepostanja viznog režima prema kineskim građanima.
U maju 2024. godine Beograd je posetio kineski predsednik Si Djiping sa delegacijom od 400 ljudi, kojom prilikom je potpisano 29 različitih sporazuma o saradnji u mnogim oblastima od naučnih istraživanja, obrazovanja do transporta itd. Najširi osnov za saradnju dve strane predstavlja „sporazum o sveobuhvatnom strateškom partnerstvu“ iz 2016. godine kao formalno i politički najviši oblik saradnje koju Kina ima sa trećim zemljama (odnosi se u kineskom političkom žargonu nazivaju „čelično prijateljstvo“).
Značajno je i da je saradnja dve strane u oblasti odbrane ima trend rasta, što potvrđuje i Nacionalna strategija odbrane Srbije koja od 2019. godine prvi put navodi Kinu kao jednog od najznačajnijih partnera. Istovoremeno raste i vrednost kineskih donacija srpskom ministarstvu odbrane. Od 2020. godine Srbija je kao prva država u Evropi počela da kupuje značajnu vojnu opremu u Kini (raketni vazdušni odbrambeni sistem FK-3 i dronovi CH-92A). Značajna je i saradnja srpskog ministarstva unutrašnjih poslova sa Kinom (nabavka specijalnih kamera, zajedničke vežbe, saradnja sa firmom Huavei na temu „Bezbedan grad“).
Srbija sistematski izbegava da se pridruži spoljnopolitičkim stavovima EU prema Rusiji (posebno sankcijama), odnosno Kini, u pitanjima koja su osetljiva za ove dve zemlje, što u praksi predstavlja sadašnje „crvene linije“ kada se radi o politici Srbije – što povratno utiče na rezervisanost pojedinih članica Unije kada je u pitanju proces pristupanja u EU (koji je zbog pitanja odnosa Srbije prema Rusiji blokiran još od 2021. godine).
Zaključak
Od počekta rata u Ukrajini, sankcije i delimična diplomatska izolacija Rusije su negativno delovali na njeno prisustvo, kako ekonomsko tako i diplomatsko, u regionu Zapadnog Balkana kao i u samoj Srbiji. U tom smislu, niz manjih ili jačih političkih i ekonomskih signala tokom ove godine ukazuju na izraženiju orijentaciju vlasti u Beogradu ka saradnji sa zapadnim partnerima (SAD, Francuska, SRN, pomoć Ukrajini), kao i istovremenu slabljenje saradnje sa Moskvom. Ovo ipak ne znači da će se Srbija odreći saradnje, odnosno neophodne podrške koju joj Rusija daju u SB UN o temi Kosova, što je i osnovni razlog, uz energetsku vezanost (uvoz gasa) zbog kog Srbija ni do danas nije uvela sankcije EU Rusiji.
S druge strane, ekonomsko prisustvo Kine u regionu je u usponu, uključujući posebno intenzivnu „stratešku“ saradnju Beograda sa Pekingom. Ova saradnja se u Beogradu smatra ekonomski neophodnom i donekle dopunskom za privredu Srbije saradnji sa SAD i EU (u smislu da im ipak nije direktno suprostavljena). I pored određenih tenzija između zapadnih zemalja i Kine (Kina je proglašena za „sistemskog rivala“ EU) postavljanje Srbije u ovom kontekstu ima donekle manje negativne diplomatske implikacije nego pitanje njenih odnosa prema Rusiji. Ipak, preterano širenje saradnje Srbije sa Kinom (posebno one vanekoonomske) nije u skladu sa dugoročnim strateškim aspiracijama Srbije ka članstvu u Evropskoj uniji.
Izvor: FEB