Novi optimizam na pomolu ili samo Deklaracija?
Summit EU-Zapadni Balkan u decembru 2024. sasvim očekivano i u kontekstu novih okolnosti na globalnoj svjetskoj političkoj sceni, inicirao je ne samo potrebu snažnijeg fokusiranja na balkanski region, nego i razumijevanje drugačije postavke i projekcije procesa proširenja EU.
Deklaraciju, usvojenu na samitu, predsjednik Evropskog Savjeta, Antonio Košta smatra drugačijom od uobičajenih deklaracija sa prethodnih samita – ova je konciznija i razumljivija građanima. Po riječima Ursule von der Leyen, buduće članice moraju se pripremiti za obaveze povodom članstva, ali u isto vrijeme i EU mora da se prilagodi kako bi primila veću porodicu, pa će Komisija će na početku ovog mandata preispitati svoje glavne sektorske politike.
Geopolitika nije nestala na prostoru Zapadnog Balkana, niti je promenila svoje ključne aktere, da li će u 2025. godini Zapadni Balkan postati arena povratka uticaja SAD nasuprot ojačanom uticaju Rusije i Kine ili će je obilježiti intenzivan „dijalog“ Zapada sa Rusijom povodom “brige za Balkan”?
Nova SAD administracija i Trampova inauguraciona objava da „zlatno doba Amerike počinje sada“ proširenje EU će svakako zadržati na na horizontu svog interesa, ali ne kao dominantu, nego kao instrument u mjeri i po kriteriju svog stava o ulozi EU u novoj sigurnosnoj ili savezničkoj arhitekturi.
Bezbjednosni razlog kao ratio realnog interesa velikih sila na Balkanu nije novitet, nego upravo konstanta političkog interesa i stava.
Ni za jednog od “velikih” ključnih aktera, balkanski region nema dominantan strateški prioritet, ali im je kao prostor za demonstraciju stava radi ostvarivanja svojih, sprečavanja ili suprotstavljanja interesima drugih sila – izuzetno koristan, pa i potreban.
Za EU, to je njeno unutrašnje dvorište – zapadnobalkanske države potpuno su okružene zemljama članicama EU- gdje Unija po svojim procjenama treba da ima glavnu ijreč, ali u kontekstu postepene, dugoročno projektovane i usporene integracije. Viđen kao unutrašnji stranac, ovaj region se kao aspirant na članstvo u EU povremeno doživljava i kao neželjeni teret sa mnoštvom iritanata, nepotrebnih uređenom sistemu EU. Istovremeno, geopolitička težnja EU ili njenih vodećih članica da svoje jačanje ne ugroze pred prodorom Rusije i Kine balkanskom rutom do granica EU, opažaju Zapadni Balkan kao teren na kom moraju zabosti svoje zastave. Alternativno, ostvariti punu kontrolu nad ovim regionom i održati ga bar kao tampon zonu ili „sanitarni kordon“ – a u toj misiji se suočavaju sa arsenalom balkanskog nasljeđa (balkanski acquis…), ni malo lakim niti lako razumljivim. Ovaj koncept snažno podstiču i SAD, zbog čega se u proširenju ili u pristupanju balkanskih zemalja u članstvo EU, SAD u ovom procesu u svakom pojedinačnom slučaju pojavljuju kao snažan akter, svojim manje ili više direktnim uticajem.
Drugi oblik bezbjednosne zabrinutosti EU uzrokovan je takođe na Balkanu, ali ne samo balkanskim manirom poslovanja u sivoj zoni. Hronični zamor od proširenja, notorno odvraćanje balkanskih pretendenata na članstvo ili samo kandidaturu za ulazak u EU, u formi politike uslovljavanja, ali i tegobe unutar EU otvorile su gotovo prazan prostor povratku ili jačanju uloge “novih starih” aktera – Rusije, Turske, Kine.
Region u svakom segmentu i u svakoj zemlji pretendentu na članstvo u EU vapi za uspostavom vladavine prava.
Koncept nekonzistentnog ili nedosljednog interesa vladajuće strukture u parcelisanim državicama, određen relativno kratkoročnom projekcijom i ograničen uglavnom na odnose sa susjedima, a često i oročen na kratkotrajne ciljeve u opštoj paleti malog prostora – obiljležja su geopolitike regionalnih balkanskih aktera. Geopolitika država Zapadnog Balkana praktično i ne postoji, nego je sumarno svedena samo na političke namjere pojedinih vladajućih ili uticajnih političkih lidera.
Neizvjesnost i opravdan deficit uvjerenja u istinsku perspektivu ulaska zemalja Zapadnog Balkana u članstvo EU, a zatim i sve izvjesnije odbijanje takve mogućnosti uzrokovao je dvije snažne posljedice: zaokret balkanskih država ka Rusiji, Kini i Turskoj, na spoljnopolitičkom planu, te svjesni zastoj u demokratizaciji autoritarnih režima i destimulativan stav za uspostavu vladavine prava na unutrašnjem planu.
Promotori koncepta proširenja EU u Evropskoj Komisiji, govoreći o potrebi jače ekonomske podrške zemljama kandidatima radi približavanja članstvu, u ranom stadiju predpristupnih namjera balkanskih zemalja, isticali su da Evropa mora da preduzme snažniji pristup Balkanskim zemljama, gde su autoritarnost, nacionalizam i korupcija još uvek glavni problemi. Međutim, EU doktrina se znatno više kreće u domenu bezbjednosnog razloga, a u smislu preporuke za ekonomski stimulans integrisanju celog regiona okidač za takav razvoj mogla bi da bude percepcija EU o ‘malignom uticaju’ drugih globalnih aktera u regionu Zapadnog Balkana.
Iako se Zapadni Balkan opisuje kao „meki trbuh“ EU, bezbjednosni i politički razlog je u slučaju zemalja Zapadnog Balkana, nasuprot ovim primerima, faktor koji odvraća članice EU i nju samu kao asocijaciju, od prijema ovih aspiranata u punopravno članstvo EU. Kada je riječ o bezbjednosnoj i političkoj konfiguraciji zapadnobalkanskih zemalja, do Macronove nove metodologije politika proširenja EU na Balkan bila je upravo zbog toga i vođena dosljedno veoma postepeno, a politika uslovljavanja obijezbedila je okvir i za drugi nužan model – dugoročnost trajanja predpristupnih procesa.
U decembru 2020. na samitu lidera EU nije bilo razmatrano proširenje na Zapadni Balkan, čime se proces integrisanja odgodio na neodređeno vrijeme. Prethodno je tema proširenja na Ministarskom savjetu EU održanom uoči samita, bila blokirana ili stavljena na dnevni red u tačku „razno“ – under any other business. Komentari tim povodom su istakli da u tom okviru faktički EU ne može dalje da zahtjeva naporne reforme ili nastavi sa politikom oštrog uslovljavanja, a da zemlje aspiranti praktično ne dobijaju za uzvrat ikakvu vidljivu šansu za približavanje cilju. Time i praksa usklađivanja spoljne i bezbjednosne politike u zemljama kandidatima sa politikama EU postaje manje obavezujuća ili znatno više u zoni slobodnog postupanja zemalja aspiranata u svom interesu. Tako i političko i ekonomsko približavanje i partnerski dogovori sa Rusijom i Kinom više ne može biti opterećeno EU imperativima, nego sasvim u dispoziciji zemalja kojima EU ne ostavlja mnogo realističkih nadanja u pridruživanje.
Jedini pravi dobitnici ovakve situacije su lokalne autokratske elite, koje pobjedjuju na izborima time što stanovništvo zaludjuju nacionalističkom propagandom a istovremeno to stanovništvo pljačkaju kroz oligarhijske strukture vlasti. Ove elite će imati još manje inspiracije da čuju glas desetine hiljada nezadovoljnika, koji su u Srbiji, Bosni i Hercegovini, Albaniji i Crnoj Gori ovih godine svako malo izlazili na ulice i zahtijevali reforme.“
Interplay sa drugim silama na balkanskom prostoru istovremeno je i izazov i test za EU – da li će uspostaviti svoju za sada deficitarnu transformativnu moć, i obezbijediti lidersku ulogu na Balkanu, ili će ostati u ulozi drugorazrednog igrača u partiji sa takmacima sa Zapada (SAD, Njemačka, Francuska, UK) i sa Istoka (Rusija, Kina, Turska)?
Prema Deklaraciji summita 2024, vladavina prava, sloboda izražavanja, nezavisni i pluralistički mediji, rodna ravnopravnost i snažna uloga civilnog društva ključni u za osiguranje funkcionalne demokratije.
Poziv onima koji to još nisu učinili, da se usklade sa spoljnom politikom EU, preduslov je za jačanje integracije sa Zapadnim Balkanom kroz Plan rasta
Koncept unutrašnje konsolidacije EU, ma koliko to kritičari izbjegavali da priznaju, je realpolitika ili već doktrina, koja će upravo na Balkanu pokazati da li EU ima snagu i kapacitet da integriše ili da odvrati ovaj region od članstva u EU. Od snage EU da se pozicionira u globalnim odnosima sa velikim silama kao akter sa snagom jednakom njihovoj, ili kao partner sa deficitom uticaja, zavisi i orijentacija balkanskih država u izboru strategija.
Pripremio: Forum za evropski Balkan